Πώς η κρίση θα γίνει ευκαιρία ανάπτυξης

Του ΚΩΣΤΑ ΧΡΙΣΤΙΔΗ

Η πρόσφατη και σε εξέλιξη παγκόσμια οικονομική κρίση συνεπάγεται μια ριζική αλλαγή δεδομένων γύρω μας. Ουδεμία οικονομική παράμετρος παραμένει σταθερή. Το παγκοσμίων διαστάσεων γεγονός αυτό, μας υπενθυμίζει ότι η αλλαγή είναι το μόνο σταθερό χαρακτηριστικό στον κόσμο αυτό: «Τα πάντα ρει».

Η αλλαγή υπάρχει από την έναρξη του χρόνου και θα συνεχίζεται για πάντα. Ο κόσμος αλλάζει φυσικά, οικονομικά, κοινωνικά. Εμείς οι ίδιοι αλλάζουμε διαρκώς, αλλάζουμε αυτή τη στιγμή. Κάθε αλλαγή δημιουργεί προβλήματα και ανάγκη προσαρμογών. Τα προβλήματα απαιτούν λύσεις. Κι οι λύσεις δημιουργούν καινούριες αλλαγές. Όσο μεγαλύτερη είναι η ποσότητα κι η ταχύτητα των αλλαγών, τόσο μεγαλύτερη είναι η ποσότητα κι η περιπλοκότητα των προβλημάτων που πρέπει να αντιμετωπίσουμε. Και μόλις μια ομάδα προβλημάτων επιλύεται, μια νέα γενιά προβλημάτων αναδύεται.

Το έργο των managers, ηγετών, γονέων ή κυβερνήσεων είναι η επίλυση των σημερινών προβλημάτων κι η προετοιμασία για αντιμετώπιση των αυριανών προβλημάτων. Αυτό είναι αναγκαίο, ακριβώς γιατί υπάρχουν αλλαγές. Δεν χρειάζονται μάνατζερ και κυβερνήτες όταν δεν υπάρχουν προβλήματα και δεν υπάρχουν προβλήματα μόνο όταν δεν ζούμε.

Οι χάρτες μέσα μας

Μια τόσο θεμελιώδης αλλαγή όσο η παγκόσμια οικονομική κρίση επηρεάζει τους «νοητικούς χάρτες» μας, τα «παραδείγματα» ή «μοντέλα» βάσει των οποίων πορευόμαστε. Ο καθένας μας έχει πολλούς τέτοιους χάρτες για πολλά προβλήματα μέσα στο κεφάλι του, οι οποίοι μπορεί να διαιρεθούν σε δυο κατηγορίες: χάρτες που δείχνουν πώς είναι τα πράγματα, δηλαδή πραγματικότητες, και χάρτες που δείχνουν πώς θα έπρεπε να είναι τα πράγματα, δηλαδή αξίες και αντιλήψεις. Οτιδήποτε βιώνουμε στην προσωπική, επαγγελματική και κοινωνική μας ζωή, το ερμηνεύουμε με τη βοήθεια αυτών των νοητικών χαρτών. Σπάνια αμφισβητούμε την ακρίβειά τους. Συνήθως ούτε και συνειδητοποιούμε ότι τους έχουμε. Απλώς παραδεχόμαστε ως δεδομένο ότι ο τρόπος με τον οποίο βλέπουμε τα πράγματα, είναι όπως αυτά είναι στην πραγματικότητα- ή έτσι όπως θα έπρεπε να είναι.

Η αλλαγή «παραδείγματος» ή νοητικών χαρτών που προκαλείται από την παγκόσμια οικονομική κρίση αποτελεί αντικείμενο προβληματισμού και αποφάσεων παγκοσμίως. Πολλοί λέγουν ότι η κρίση προκλήθηκε από τη συρρίκνωση του ρυθμιστικού κι εποπτικού ρόλου του κράτους, ως αποτέλεσμα των νεοφιλελεύθερων ιδεολογημάτων που κυριάρχησαν παγκοσμίως, κατά τα τελευταία περίπου σαράντα έτη. Κάποιοι άλλοι υποστηρίζουν ότι η κρίση αυτή –όπως και προηγούμενες- οφείλεται στη νομισματική και δημοσιονομική πολιτική που τα κράτη κι όχι οι αγορές εφαρμόζουν. Περισσότερο κράτος, τόνωση της ζήτησης, προστασία των «εθνικών» αλλά και των μικρομεσαίων επιχειρήσεων συνιστούν οι μεν, λήψη προσωρινής διάρκειας μέτρων, περιορισμένες παρεμβάσεις και αποφυγή προστατευτισμού υποστηρίζουν οι δε.

Ο προβληματισμός στην Ελλάδα

Το μείγμα οικονομικής πολιτικής που θα ακολουθηθεί από τα κράτη βρίσκεται σε εξέλιξη και τα αποτελέσματά του θα φανούν προσεχώς. Στην Ελλάδα η συζήτηση υπήρξε, ως συνήθως, ιδιαίτερα φτωχή και μονόπλευρη. Από όλες τις πλευρές τονίστηκε η ανάγκη λήψης «φιλολαϊκών» μέτρων, δηλ. μεγαλύτερων αυξήσεων στους μισθούς και τις συντάξεις, αποφυγή αυξήσεων των τιμολογίων ΔΕΚΟ, παροχή επιδομάτων, πάγωμα δανειακών υποχρεώσεων, διάθεση μεγαλύτερων κονδυλίων από τον κρατικό προϋπολογισμό για παιδεία, υγεία, πρόνοια. Εντυπωσιακή ήταν η θορυβώδης εμφάνιση ορισμένων πρωταγωνιστών της σύγχρονης πολιτικής ζωής και κάποιων του παρελθόντος, απάντων προερχομένων από την κυβερνητική παράταξη, που υποστηρίζουν ότι «κατέρρευσε το ιδεολόγημα της αυτορρύθμισης της αγοράς» κι ότι χρειάζονται περισσότεροι έλεγχοι, περισσότερο κράτος (τεκμαίρεται ότι θα είναι και καλύτερο, εφόσον θα διοικείται από αυτούς κι όχι από τους πολιτικούς τους αντιπάλους).

Οι τοποθετήσεις αυτές οδηγούν στη διατύπωση αντιλόγου: Δεν νομίζουμε να υπάρχει δημοκρατική κυβέρνηση που δε θα ήθελε να λάβει όσο το δυνατόν περισσότερα φιλολαϊκά μέτρα, αν μη τι άλλο γιατί έτσι θα εξασφάλιζε την επανεκλογή της. Φιλολαϊκό όμως δεν είναι ό,τι γίνεται ευχαρίστως δεκτό στο άμεσο χρονικό πεδίο ασχέτως μελλοντικών συνεπειών, αλλ’ αυτό που εξασφαλίζει σωστή ισορροπία μεταξύ βραχυχρόνιου και μεσομακροπρόθεσμου ορίζοντα, που ικανοποιεί και ανακουφίζει άμεσες ανάγκες, χωρίς να υποθηκεύει το μέλλον. Ο Κέινς, όταν του είχε υποβληθεί η ένσταση ότι η εφαρμογή των οικονομικών συνταγών που συνιστούσε θα προκαλούσε μακροχρονίως πληθωρισμό, είχε απαντήσει: «Πολύ μακροχρονίως, θα είμαστε όλοι νεκροί». Τώρα όμως, στην Ελλάδα τουλάχιστον, βρισκόμαστε σε αυτό το μακροχρόνιο στάδιο. Τα δήθεν φιλολαϊκά μέτρα που έλαβαν οι πρώτες κυβερνήσεις του Ανδρέα Παπανδρέου στη δεκαετία του 1980 διόγκωσαν υπέρμετρα το δημόσιο χρέος και, παρά τις προσπάθειες στη συνέχεια ορισμένων υπουργών αμφοτέρων των παρατάξεων να το περιορίσουν, σήμερα ακριβώς πληρώνουμε τις συνέπειες αυτών των «φιλολαϊκών» (ή μάλλον άκρως λαϊκιστικών) πολιτικών.

Επείγον εναντίον σημαντικού

Οι αλλαγές που διαρκώς συμβαίνουν γύρω μας και δημιουργούν συνεχώς νέα προβλήματα, απαιτούν τη λήψη και υλοποίηση σωστών αποφάσεων. Τι σημαίνει, όμως, «σωστές αποφάσεις»; Σημαίνει το να κάνεις τα σωστά πράγματα με το σωστό τρόπο σε βραχυπρόθεσμο και μακροχρόνιο χρονικό ορίζοντα. Η σωστή εξισορρόπηση όλων αυτών αποτελεί το μέτρο της πραγματικής επιτυχίας.

Ατυχώς στην Ελλάδα υπάρχει πλήρης σύγχυση μεταξύ επείγοντος και σημαντικού. Οι πολιτικοί μας θεωρούν σημαντικό κάθε τι που παράγει εντυπώσεις, ικανές να συμβάλουν στην επανεκλογή τους. Σε αυτή τη σύγχυση συντελούν καθοριστικά αφ’ ενός τα Μέσα Ενημέρωσης, όπου στα καθημερινά «δελτία καυγάδων» -κι όχι ειδήσεων- επικρατεί όποιος είναι περισσότερο εριστικός κι εκστομίζει τις καλύτερες «ατάκες» (μεγαλοπρεπέστατες μπαρούφες) κι αφ’ ετέρου η θεοποίηση των δημοσκοπήσεων. Όπως, όμως, ένας παίκτης του τένις δεν μπορεί να βελτιώσει το παιχνίδι του, βλέποντας διαρκώς τον πίνακα του σκορ του αγώνα, έτσι κι ένας πολιτικός δεν μπορεί να βελτιώσει την ποιότητα των αποφάσεών του, τρέχοντας πίσω από τις δημοσκοπήσεις.

Η θεμελιώδης σύγχυση

Σε ότι αφορά τους κρατιστές όλων των κομμάτων που θεωρούν ότι κατέρρευσαν οι μύθοι περί αγορών, λιγότερου κράτους κλπ, θα ήθελα να υπενθυμίσω ότι υπάρχουν τεσσάρων ειδών πολιτικές παρατάξεις: πρώτον, οι φιλελεύθερες παρατάξεις που ακολουθούν φιλελεύθερη πολιτική (εξαιρετικά σπάνιο δείγμα). Η πολιτική τους επιτυγχάνει κι ο έπαινος αποδίδεται στον φιλελευθερισμό. Δεύτερον, οι σοσιαλιστικές παρατάξεις που εφαρμόζουν σοσιαλιστική πολιτική. Η πολιτική τους αποτυγχάνει και η κατηγορία (κι η εκλογική αποτυχία) αποδίδεται στον σοσιαλισμό. Τρίτον, οι «σοσιαλιστικές» παρατάξεις που στην πράξη ακολουθούν –έστω μερικώς- φιλελεύθερη πολιτική. Η πολιτική τους επιτυγχάνει –έστω μερικώς- κι ο έπαινος αποδίδεται στον σοσιαλισμό. Τέταρτον, οι «φιλελεύθερες» παρατάξεις που στην πράξη ακολουθούν σοσιαλιστική ή κρατικιστική πολιτική. Αποτυγχάνουν κι ο ψόγος αποδίδεται στον φιλελευθερισμό…

Ατυχώς η άγνοια του τρόπου λειτουργίας της αγοράς και, γενικότερα, μιας οικονομίας εκ μέρους των πολιτικών κυρίως της κεντροδεξιάς, σε συνδυασμό με το λαϊκισμό και την επιδίωξη εντελώς πρόσκαιρων εντυπώσεων, έχουν οδηγήσει τους ίδιους, αλλά και την κοινή γνώμη σε καθεστώς συγχύσεως: οι άνθρωποι, ως θεραπεία για τα προβλήματά τους, ζητούν μεγαλύτερη δόση από την ουσία εκείνη (το αργό δηλητήριο) που προκάλεσε αρχικά την ασθένειά τους, δηλαδή περισσότερο κρατικό παρεμβατισμό.

Το καλύτερο από τα υπάρχοντα

«Δηλαδή εσείς τι υποστηρίζετε;» υποθέτουμε ότι θα διερωτηθεί ο καλοπροαίρετος αναγνώστης. Είναι η αγορά πανάκεια; Πρέπει το κράτος να εξαφανιστεί ή να περιοριστεί στο ρόλο του νυκτοφύλακος κυνός;

Δεν ισχυριζόμαστε ότι το σύστημα της αγοράς ή, ορθότερα, της ελεύθερης οικονομίας, είναι τέλειο. Υποστηρίζουμε, όμως, ό,τι και ο Ουίνστον Τσόρτσιλ για τη Δημοκρατία: «Θα ήταν το χειρότερο Πολίτευμα διακυβέρνησης των ανθρώπων, αν δεν υπήρχαν όλα τα άλλα». Το ίδιο ισχύει για το σύστημα της ελεύθερης οικονομίας: Δεν είναι τέλειο, είναι όμως ασυγκρίτως καλύτερο από όσα άλλα υπάρχουν.

Αυτό κάθε άλλο παρά σημαίνει ότι το κράτος πρέπει να εξαφανιστεί ή ότι είναι περιττό. Πρώτον η ίδια η αγορά απαιτεί ένα στιβαρό θεσμικό πλαίσιο για την τόνωση του ανταγωνισμού, την τήρηση των συμφωνιών, την πρόληψη και την πάταξη παρανομιών. Πρωταρχικός εξ άλλου είναι ο ρόλος του κράτους για τη δημιουργία έργων υποδομής, την παροχή βοήθειας σε ηλικιωμένους, ανάπηρους, ανέργους και σε άλλες κατηγορίες αναξιοπαθούντων ατόμων, καθώς και για την παροχή υπηρεσιών στην παιδεία, την υγεία, την πρόνοια.

Οι αλλαγές απαιτούν διαρκή αναπροσαρμογή του θεσμικού πλαισίου, ανάληψη νέων αρμοδιοτήτων, συχνά σε συνεργασία με άλλα κράτη για την αντιμετώπιση προβλημάτων σε παγκόσμια κλίμακα, αλλά και εγκατάλειψη παλαιών αρμοδιοτήτων που οι εξελίξεις αποδεικνύουν ότι μπορεί να επιτελεστούν πολύ αποδοτικότερα από μη κρατικές οργανώσεις.

Μικρότερο και καλύτερο κράτος

Εάν σε άλλες χώρες μπορεί να υπάρξει συζήτηση για το αν χρειάζεται περισσότερη ή λιγότερη αγορά, στην Ελλάδα ειδικά τέτοια περιθώρια δεν υπάρχουν. Σε μια χώρα, όπου ο κρατισμός ουδέποτε υποχώρησε κι η ελεύθερη οικονομία ουδέποτε λειτούργησε, με ασφυκτική γραφειοκρατία (το κόστος της οποίας είναι υπερδιπλάσιο από το μέσο όρο των υπολοίπων κρατών της Ευρώπης) με κουλτούρα χαμηλής εμπιστοσύνης κι ανοχής της διαφθοράς, με δημόσιο χρέος 260 δις. ευρώ, με ανάγκη σύναψης νέων δανείων με ολοένα πιο δυσβάστακτους όρους δανεισμού, με πρωτοφανές έλλειμμα στο ισοζύγιο πληρωμών, ανερχόμενο στο 13% του ΑΕΠ, πράγμα που δείχνει τη χαμηλότατη ανταγωνιστικότητα της ελληνικής οικονομίας, δεν μπορεί να υποστηρίζεται σοβαρά περαιτέρω διόγκωση του κράτους. Αντιθέτως, χρειάζεται γιγαντιαία μεταρρυθμιστική προσπάθεια για μικρότερο, πιο αξιόπιστο και πιο αποτελεσματικό κράτος.

Βέβαια, από πολλές πλευρές υποστηρίζεται ότι το δίλημμα «μεγαλύτερο ή μικρότερο κράτος» είναι παραπλανητικό. Αυτό που χρειαζόμαστε, λένε, είναι «καλύτερο κράτος». Το μέγεθος, όμως, είναι καθοριστικό. Το μεγάλο κράτος συνεπάγεται λιγότερο αποτελεσματική χρήση των διαθέσιμων πόρων, δημιουργεί οργανωτικά προβλήματα, αυξάνει τις γραφειοκρατικές διαδικασίες, οδηγεί σε απώλεια του ελέγχου, διευκολύνει την προσοδοθηρία από μικρές αλλά καλά οργανωμένες ομάδες ειδικών συμφερόντων, πολλαπλασιάζει τις εστίες και τις ευκαιρίες διαφθοράς. Δεν μπορεί να υπάρξει καλύτερο κράτος αν δεν υπάρξει μια μεθοδική σμίκρυνση του σημερινού κράτους- μαμούθ σε λογικά όρια.

Η σμίκρυνση όμως δεν αρκεί. Το κράτος είναι αναγκαίο να επιτελεί πλήθος αρμοδιοτήτων υψίστης σημασίας και επομένως υφίσταται ανάγκη για την όσο το δυνατόν πιο αποτελεσματική λειτουργία του. Προς την κατεύθυνση αυτή είναι σκόπιμη η λελογισμένη εφαρμογή κατάλληλων μεθόδων που έχει αναπτύξει η επιστήμη του σύγχρονου management. Στη συνέχεια παραθέτουμε εντελώς επιγραμματικά τέτοιες μεθόδους και σχέδια δράσης με στόχο το «μικρότερο και καλύτερο κράτος».

Οδηγίες προς ναυτιλλομένους

1. Μείωση του αριθμού των υπουργείων σε περίπου δέκα, μείωση του αριθμού των περιφερειών και των δήμων, κατάργηση των νομών.
2. Μείωση των βουλευτών σε 200.
3. Σύνταξη επιχειρησιακού σχεδίου (με διατύπωση αποστολής, ανάλυση εξωτερικού και εσωτερικού περιβάλλοντος, ανάλυση δυνατών και αδύνατων σημείων, ευκαιριών και απειλών, καθορισμό στρατηγικών στόχων, εκπόνηση σχεδίων δράσης, σύνταξη χρονοδιαγραμμάτων και οικονομικών προβλέψεων) και βελτίωση της οργανωτικής δομής για κάθε υπουργείο, φορέα, οργανισμό ή επιχείρηση του ευρύτερου ή στενότερου Δημόσιου Τομέα.
4. Κατάργηση της μονιμότητας των νεοπροσλαμβανομένων στο Δημόσιο
5. Εφαρμογή σύγχρονων συστημάτων μέτρησης κι αξιολόγησης της αποδοτικότητας παντού (πχ business balance scorecard που, πέραν των αμιγώς οικονομικών αποτελεσμάτων, μετρά μεγέθη όπως ικανοποίηση συναλλασσομένων και πελατών, βελτίωση οργάνωσης του φορέα, ανάπτυξη των εργαζομένων κλπ)
6. Σύνδεση μέρους της αμοιβής των εργαζομένων με αποτελέσματα αξιολόγησης της απόδοσής τους.
7. Ολοκληρωμένη διαχείριση ανθρώπινου δυναμικού στο Δημόσιο. Διαρκής επιμόρφωση σε νέες τεχνολογίες, τεχνικές κι εργαλεία διοίκησης (πχ διαχείριση χρόνου, ομαδική εργασία, ανάπτυξη δεξιοτήτων, επαγγελματική εξέλιξη, career path κλπ)
8. Προώθηση κι ευρύτατη εφαρμογή νέων τεχνολογιών πληροφορικής κι επικοινωνιών
9. Εγκατάσταση συστημάτων διασφάλισης ποιότητας (λήψη πιστοποιητικού ISO)
10. Έσχατο, αλλ’ όχι ελάχιστο. Μεταρρυθμίσεις πολιτικής φύσεως όπως: συνταγματικά καθορισμένη σταθερή ημερομηνία εκλογών ανά τετραετία, διαχωρισμός της ιδιότητας βουλευτή και υπουργού, περιορισμός της διάρκειας κάθε αιρετού φορέα σε δυο θητείες, καθορισμός πάγιου εκλογικού συστήματος βάσει του οποίου εξήντα βουλευτές θα εκλέγονται με λίστα κι εκατόν σαράντα με σταυρό σε μονοεδρικές περιφέρειες κλπ

Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής, ερωτηθείς αμέσως μετά την ένταξη της Ελλάδας στην τότε ΕΟΚ εάν ήταν αισιόδοξος για το μέλλον της χώρας απάντησε: «Ένας φιλόσοφος είχε πει ότι το μέλλον ενός λαού είναι αβέβαιο, γιατί κατά βάση εξαρτάται από τον ίδιο». Από τον καθένα μας εξαρτάται, με τις πολιτικές του επιλογές και τη δράση του, να συμβάλει στη δημιουργία μιας κοινωνίας με περισσότερη ευημερία και μεγαλύτερη συνοχή.-